Âl-i Osman

Oğuzlar'ın Bozok kolundan Kayı Boyu'nun lideri. Anadolu Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubad'ın yanında Moğol tehlikesine karşı savaşmış, hizmetleri karşılığında önce Karacadağ, sonra Söğüt ve Domaniç yurtluk olarak verilmiştir. Osmanlı Devleti'nin "büyük ata"sı kabul edilir. Bizans tekfurlarıyla kimi zaman savaşarak, kimi zaman diplomatik ilişkiler kurarak aşiretini korumuş; vefatında yerine en küçük oğlu Osman Bey geçmiştir. Türbesi Bilecik/Söğüt'tedir.

Osmanlı Beyliği'nin kurucusu. Şeyh Edebali'nin kızıyla evlenerek aşirete manevi meşruiyet kazandırdı. Koyunhisar (Bafeus) Muharebesi (1302) ile Bizans'a karşı bağımsızlık kazandı. Beyliği 4.800 km²'den 16.000 km²'ye çıkararak oğlu Orhan'a devretti. Son yıllarında "damla illeti" (gut) yüzünden yürüyemez olmuş, idareyi Orhan'a bırakmıştı. Türbesi Bursa Tophane'deki Gümüşlü Kümbet'tedir.

Beyliği imparatorluğa dönüştüren padişah. Bursa (1326) ve İznik (1331)'i fethetti; ilk akçeyi bastırdı, ilk divanı kurdu, ilk daimi orduyu (yaya-müsellem) oluşturdu. Oğlu Süleyman Paşa ile Rumeli'ye (Avrupa'ya) geçti — Çimpe Kalesi (1352), Gelibolu (1354). Yaşlılığında Süleyman Paşa'nın ani ölümüyle mateme boğuldu; birkaç ay sonra kendisi de öldü. Beyliği 16 bin km²'den 95-100 bin km²'ye çıkardı.

Devlete "Hüdavendigâr" (Yüce Hükümdar) lakabını kazandıran padişah. Edirne'yi fethetti (1363) ve başkent yaptı. I. Kosova Zaferi (1389)'nden sonra savaş meydanını gezerken, ölü taklidi yapan Sırp asilzâdesi Miloş Obiliç tarafından hançerlenerek şehit edildi. Kazaskerlik, Yeniçeri Ocağı, pençik sistemi gibi kurumları tesis etti. Oğlunu öldürten ilk Osmanlı padişahıdır.

Hızlı hareketinden ötürü "Yıldırım" lakabını aldı. Niğbolu Haçlı Seferi (1396)'nı bozguna uğrattı, İstanbul'u iki kez kuşattı (1394, 1400). Ancak Timur ile yaptığı Ankara Savaşı'nda (28 Temmuz 1402) yenilip esir düştü. Esir olduktan 7 ay 12 gün sonra Akşehir'de vefat etti — rivayete göre esaretini hazmedemeyip yüzüğündeki zehri içerek intihar etti.

Fetret Devri'nin galibi, devleti yeniden birleştirdi. "Devlet-i Aliyye'nin ikinci kurucusu" sayılır. Şeyh Bedreddin isyanını bastırdı, Düzmece Mustafa'yı etkisiz kıldı. Edirne'de avlanırken düştü; kısa süre sonra vefat etti. Ölümü 40 gün saklandı, oğlu II. Murad Bursa'dan yetişinceye kadar askerden gizlendi.

Varna (1444) ve II. Kosova (1448) zaferlerinin sahibi. Tahtı iki kez oğlu Mehmed'e bıraktı, iki kez geri aldı. Tasavvufa meraklı, şair bir padişahtı. Amcası Düzmece Mustafa ve kardeşi Küçük Mustafa'yı öldürttüğü için "kardeş katline karşı" olan imajı gölgelenir.

29 Mayıs 1453'te İstanbul'u fethederek Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu'na son verdi; Orta Çağ'ı kapattı. Fatih Kanunnâmesi'nde kardeş katli maddesini yasallaştırdı: "Ve her kimesneye evlâdımdan saltanat müyesser ola, karındaşların nizâm-ı âlem içün katletmek münâsibdir." 25 devleti, 2 imparatorluğu tarihten sildi. Mısır seferine çıkarken Gebze'de hastalanıp öldü; başhekim Yakup Paşa'nın verdiği ilaçlar fayda etmedi, zehirlendiği iddiası hâlâ tartışılır.

Dindar, tasavvufa meraklı, barışçı bir padişah. Saltanatının büyük kısmını kardeşi Cem'i zararsızlaştırmaya çalışarak geçirdi. İspanya'dan kovulan Sefarad Yahudilerini Osmanlı'ya kabul etti (1492). Oğlu Yavuz Selim'in askeri baskısı karşısında 25 Nisan 1512'de tahtı bırakmak zorunda kaldı; Dimetoka'ya giderken Havsa'da "birden" öldü — oğlu tarafından zehirletildiği neredeyse kesindir.

8 yıla imparatorluğu sığdıran padişah. Çaldıran (1514) ile Safevi Şah İsmail'i yendi; Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) ile Memlük Devleti'ni yıkıp Mısır'ı aldı. Halifeliği Osmanlı'ya getirdi. Toprakları ikiye katladı. Sert, acımasız, çok okuyan bir sultandı. Sırtında çıkan çıbanın (şirpençe) iltihaplanmasıyla öldü.

Osmanlı'nın en uzun saltanatı (46 yıl). İmparatorluğu en geniş sınırlarına ulaştırdı — Mohaç (1526), I. Viyana Kuşatması (1529), Bağdat seferi. 13 sefere bizzat komuta etti. Kanunnameleri, divan edebiyatı (Muhibbî mahlası), mimari (Sinan!) — her şeyin zirvesi. Ancak ömrünün son yıllarında Hürrem Sultan'ın etkisiyle oğlu Mustafa'yı, sonra oğlu Bayezid'i ve 5 torununu öldürterek hanedanın kanlı bir dönemine imza attı.

Sefere hiç çıkmayan ilk Osmanlı padişahı. İstanbul'da ölen ilk Osmanlı padişahı. İçki düşkünü olduğundan "Sarı Selim / Mest Selim" lakabı verildi. Devlet işlerini büyük ölçüde Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa yürüttü. İnebahtı (Lepanto) Deniz Savaşı (1571) onun döneminde kaybedildi. Topkapı Sarayı hamamında kayarak düştü, göğüs boşluğunda kanama oluştu, 10 gün sonra öldü.

Osmanlı tarihinin en çok çocuklu padişahı. 130 cariyeden 112 çocuğu olduğu söylenir. Saray'dan hiç çıkmadı; devlet işlerini annesi Nurbanu ve eşi Safiye Sultan'a bıraktı (Kadınlar Saltanatı). Öldüğünde, ondan hamile olan 10 cariye Sarayburnu'ndan denize atıldı.

Eğri Kalesi Seferi (1596)'ne bizzat katıldı (çok uzun süredir sefere çıkan ilk padişah). Ancak tahta çıkışı tarih sayfalarına kara bir leke olarak geçti: 19 erkek kardeşini aynı gece boğdurttu, bazıları kundaktaydı. Kendi oğlu Şehzade Mahmud'u da öldürttü. Kardeş katlinin sonunun başlangıcı onun dönemidir.

13 yaşında tahta geçti. Kardeş katlini kaldırdı; kardeşi Mustafa'ya dokunmadı, onu Kafes'e (Topkapı'da özel kapalı daire) yerleştirdi. "Ekber ve Erşed" (hanedanın en yaşlı ve aklı başında üyesinin tahta çıkması) sistemi başladı. Sultanahmet Camii'nin banisidir. 27 yaşında gençken öldü.

I. Ahmed'in kardeşi. Kafeste 14 yıl kapalı kaldığı için akıl sağlığı bozulmuştu. Padişahlığı sembolikti: balıklara altın atar, saraydaki adamları görünmez sanardı. Tahtan iki kez indirildi; ikincisinde Eski Saray'a kapatıldı. Sara hastalığıyla mücadele etti, 16 yıl sonra bir nöbette öldü. Osmanlı tarihinde çocuksuz ölen nadir padişahlardan.

14 yaşında tahta çıkan reformist genç padişah. Yeniçeri Ocağı'nı kaldırıp yeni bir ordu kurmayı hedefledi. Hotin Seferi (1621)'nde Lehistan karşısında başarısız oldu. İstanbul'a dönünce Hacca gitme bahanesiyle Anadolu'ya yeni ordu toplamaya gideceği duyuldu. Yeniçeri isyanı (Mayıs 1622) patladı. Sarayda yakalandı, bir çöpçatan atına bindirilip Yedikule'ye götürüldü; orada cellat Pelvan tarafından testis burkularak, sonra kemendle boğularak katledildi. Yeniçeriler tarafından öldürülen ilk Osmanlı padişahı.

11 yaşında tahta çıktı. İlk yıllar annesi Kösem Sultan'ın vesayetindeydi. Büyüyünce acımasız bir diktatör oldu: İstanbul'da içki, tütün, kahvehaneleri yasakladı, geceleri tebdil dolaşarak yasak çiğneyenleri bizzat öldürdü. 100 bin kişiyi öldürttüğü rivayet edilir. Revan (1635) ve Bağdat (1638)'ı Safevilerden geri aldı. İronik olarak, yasakladığı alkolün (siroz) kurbanı oldu.

IV. Murad'ın çocuksuz ölmesi ve İbrahim'in sağ bırakılmış tek şehzade olması nedeniyle Osmanlı hanedanı onun sayesinde yaşadı. Kafeste yıllarca ölüm korkusuyla yaşadığı için akıl dengesi bozulmuştu. Tahta çıktığında ilk sözü: "Önce hanginizi boğdurayım?" olmuştu. Aşırı derecede cinsel istek duyan padişah — Şeyhülislam'ın ve "Cinci Hoca"nın tavsiyeleriyle cariyelerle dolu haremler kurdu. Saray servetini telef etti. Yeniçeri isyanı, Şeyhülislam fetvası ve annesi Kösem Sultan'ın onayı ile tahttan indirildi; 10 gün sonra kafesine dönüp orada boğduruldu.

7 yaşında tahta çıktı — Osmanlı'nın en genç tahta çıkan padişahı. Devleti önce annesi Turhan Hatice Sultan, sonra Köprülü ailesi sadrazamları yönetti. II. Viyana Kuşatması (1683) bozgunu onun döneminde yaşandı — Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa bu yenilgi sonrası idam edildi. Avcılığa aşırı düşkün olduğu için "Avcı" lakabını aldı. Yeniçeri isyanıyla indirildi.

Sultan İbrahim'in oğlu. 39 yıl kafes odasında kapalı kaldıktan sonra 45 yaşında tahta çıktı. Bu süre içinde sadece iki cariyeyle görüştürüldü, çocuksuz kaldı. Viyana bozgunu sonrası sıkıntılı yıllarda saltanat yürüttü. Köprülü Fazıl Mustafa Paşa döneminin banisi. Çocuksuz öldü.

Sultan İbrahim'in oğlu, II. Süleyman'ın kardeşi. Kafeste 48 yıl geçirdi, sonra 4 yıl hükmetti. Salankamen (1691) bozgunu döneminde yaşandı.

IV. Mehmed'in oğlu. Karlofça Antlaşması (1699)'nı imzalamak zorunda kaldı — Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybı. Edirne Vakası (1703) ile yeniçeri isyanı sonucu indirildi. Topkapı'da hapsedildikten kısa süre sonra vefat etti.

Lâle Devri (1718-1730): Osmanlı'nın Batı'ya ilk sistemli açıldığı dönem. İlk Türk matbaası (1727 - İbrahim Müteferrika), Sa'dabad Sarayı, köşkler, havuzlar. Patrona Halil İsyanı (1730) ile tahttan indirildi; Sadrazam Damat Nevşehirli İbrahim Paşa parçalandı. Kafes'te öldü. Sonra yeğeni I. Mahmud tahta geçti.

I. Mahmud (1730-54): II. Mustafa'nın oğlu. Belgrad Antlaşması ile Avusturya'dan başarı elde etti; at sırtında, Cuma dönüşü vefat etti.
III. Osman (1754-57): I. Mahmud'un kardeşi. 51 yaşında tahta çıktı; eceliyle öldü. Kafesten gelen, mizaç olarak sert bir padişah.
III. Mustafa (1757-1774): III. Ahmed'in oğlu. Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)'nın önüne geçemedi, kalp krizinden öldü.
I. Abdülhamid (1774-1789): III. Ahmed'in oğlu. Ruslar Kırım'ı aldı (1783); ilk büyük Müslüman Osmanlı toprağı kaybı. Beyin kanamasından öldü.

Büyük reformcu. Nizam-ı Cedîd (Yeni Düzen) ordusunu kurdu. 1807'de Kabakçı Mustafa isyanı ile tahttan indirildi, yerine yeğeni IV. Mustafa geçti. 1808'de Alemdar Mustafa Paşa Selim'i tekrar tahta çıkarmak üzere İstanbul'a geldiğinde, IV. Mustafa emrinde cellatlar Selim'i Topkapı'da kement ve kılıçla katletti. Hanedandan tek bir erkek kalmamak üzereyken Mahmud (II.) son anda kurtarıldı. Bestekar ve şairdir ("İlhamî" mahlasıyla).

I. Abdülhamid'in oğlu. Bir yıl hükmetti. Alemdar Mustafa Paşa İstanbul'a gelince, IV. Mustafa tahtı kaybetmemek için III. Selim'i ve kardeşi Mahmud'u öldürtmeye kalkıştı. Selim öldürüldü ama Mahmud saklandı. Alemdar sarayı bastı, Mahmud'u tahta çıkardı. IV. Mustafa 1808 Kasım'ında, yeniçeri isyanı kaygısıyla II. Mahmud'un emriyle boğdurularak öldürüldü — hanedanın yokolma korkusuyla.

Vaka-i Hayriye (15 Haziran 1826): Yeniçeri Ocağı'nı topla ortadan kaldırdı, Asakir-i Mansure-i Muhammediye'yi kurdu. Geniş çaplı reformlar yaptı — kıyafet reformu (fes), devlet teşkilatı modernleşmesi, ilk nüfus sayımı. Yunanistan bağımsızlığı (1830), Mısır Valisi Mehmed Ali'nin isyanı döneminde yaşandı. Vereme yenildi.

Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu, 3 Kasım 1839) — Osmanlı anayasallaşmasının ilk adımı. Islahat Fermanı (1856). Kırım Savaşı (1853-56), Dolmabahçe Sarayı'nın yapımı onun dönemindedir. 4 sonraki padişahı (V. Murad, II. Abdülhamid, V. Mehmed Reşad, VI. Mehmed Vahdettin) onun oğullarıdır.

II. Mahmud'un oğlu. Avrupa'ya ziyaret eden ilk Osmanlı padişahı (1867 - Paris, Londra, Viyana). Donanmaya büyük yatırım yaptı — dünyanın 3. büyük donanması oldu. Mali krizde Osmanlı Devleti iflas ilan etti (1875). 30 Mayıs 1876'da Midhat Paşa, Hüseyin Avni Paşa ve devlet erkânı tarafından darbeyle indirildi. 5 gün sonra Feriye Sarayı'nda bilekleri kesilmiş olarak bulundu. Resmi rapor intihar dediyse de, oğlu II. Abdülhamid 1881'de açtığı Yıldız Mahkemesi'nde cinayet olduğuna hükmetti.

Osmanlı'nın son büyük mutlakiyet sahibi padişahı. 33 yıl boyunca Yıldız Sarayı'nda yaşadı, çıkmadan devleti yönetti. I. Meşrutiyet'i 1878'de askıya aldı. Hafiye teşkilatıyla jurnal sistemi kurdu. Hicaz Demiryolu'nu yaptırdı. 31 Mart Vakası (13 Nisan 1909) sonrası Hareket Ordusu'nun gelmesiyle tahttan indirildi. Selanik'te 3 yıl, sonra Beylerbeyi'nde 6 yıl sürgün hayatı yaşadı.

Abdülmecid'in oğlu. Kafes'te yıllarca kalmış, II. Abdülhamid'den sonra 65 yaşında tahta çıktı. İttihat ve Terakki'nin gölgesinde sembol padişah olarak kaldı. Trablusgarp, Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı hep onun döneminde. Savaşın sonuna birkaç ay kala vefat etti. Tarihte bilinen bir cinayeti/katli yoktur.

Abdülmecid'in oğlu. Ağabeyi V. Mehmed Reşad'ın ölümü üzerine 56 yaşında tahta çıktı. Mondros Mütarekesi (30 Ekim 1918) ve İstanbul'un işgali onun dönemindedir. Kurtuluş Savaşı'nda Anadolu Hareketi'ne karşı çıktı. 1 Kasım 1922'de TBMM saltanatı kaldırdı. 17 Kasım 1922'de Malaya adlı İngiliz savaş gemisine binerek İstanbul'u terk etti — "Hayatım tehdit altındadır" gerekçesiyle. Malta, sonra Mekke, sonra San Remo (İtalya). 4 yıl sonra sürgünde, büyük borçlar içinde, yalnız öldü. Cenazesi borçları ödenene kadar günlerce bekletildi.

Sultan Abdülaziz'in oğlu. Saltanat 1922'de kaldırılınca TBMM tarafından sadece halife olarak atandı — hanedanın son temsilcisi. 3 Mart 1924'te TBMM hilafeti kaldırınca aynı gece sürgüne gönderildi. Paris'te yaşlı yaşlı resim ve felsefeyle uğraştı. Cenazesi Türkiye'ye alınamayınca Medine'ye gömüldü.

Bugün: Osmanlı hanedanı varlığını sürdürmektedir. Osmanoğlu soyadını taşıyan yüzlerce kişi dünyada yaşar. Hanedan Reisliği 2017'den beri Şehzade Dündar Efendi'den sonra Harun Osmanoğlu'na geçmiş, onun 2021'deki vefatıyla Nazım Ziyaeddin Nazım Osmanoğlu'na devredilmiştir.